Toxoplasma gondii adlı protozoa parazitinin sebep olduğu, kedi vb. hayvanların dışkı, tükürük ve salgıları ile insana geçen bulaşıcı hastalık

Çoğu kişi asemptomatik olsa da, bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde bu hastalık çok ciddi, hatta ölümcül sonuçlara yol açabilir.

Hastalık yetişkinlerde özellikle karaciğer, akciğer ve beyinde tahribat yapar. Gebelikte fetüsün bu parazitle enfekte oluşu ensefalit, hidrosefali gibi beyin lezyonlarına ve çoğu kez onun ölümüne sebep olur.

Toxoplasma gondiinin başlıca taşıyıcıları olan kediler, organizma ile enfekte olmuş kemirgenleri ve kuşları yiyerek enfekte olurlar. Vücuda girdikten sonra organizma, kedilerin bağırsaklarında çoğalır ve oosit adı verilen milyonlarca yumurta üretir. Bu yumurtalar yaklaşık iki hafta boyunca her gün kedinin dışkısıyla dışarı atılır.

Oositler, vücuttan atıldıktan yaklaşık 24 saat sonraya kadar enfeksiyona yol açamazlar. Ancak suda veya nemli toprakta yaklaşık bir yıl boyunca bulaşıcı kalırlar. Sığır, koyun veya diğer çiftlik hayvanları, kedi dışkısı ile kirlenmiş alanlarda otladıklarında, bu hayvanlar hastalığın taşıyıcısı haline gelirler. Meyve ve sebzeler de, kedi dışkısı ile kirlenmiş arıtılmamış suyla sulandıklarında kontamine olabilirler.

İnsanlarda ve diğer hayvanlarda, bu organizmalar vücudun kaslarında ve diğer dokularında kist adı verilen kalın cidarlı, uykuda olan yapılar oluşturur. Çoğu insan, kistlerle kontamine olmuş çiğ veya az pişmiş et, sebze veya süt ürünlerini yiyerek toksoplazmoza yakalanır. İnsanlar ayrıca, örneğin bir kedinin kum kutusunu temizlerken, bahçe işleri yaparken veya kum havuzunda oynarken T. gondii yumurtalarıyla temas ettiklerinde de enfekte olabilirler. Bir kez enfekte olan kişi, yeniden enfeksiyona karşı bağışıklık kazanır. Kuluçka süresi veya enfeksiyon ile hastalığın başlangıcı arasındaki süre birkaç günden birkaç aya kadar değişir.

Herkes T. gondii enfeksiyonuna yakalanabilir, ancak genellikle sadece bağışıklık sistemi zayıflamış (bağışıklık sistemi bozukluğu olan) kişilerde hastalık belirtileri görülür. Bu kişilerde toksoplazmoz ağır, yaşam kalitesini düşüren ve ölümcül olabilir. Risk altındaki bağışıklık sistemi bozukluğu olan kişiler arasında AİDS, kanser veya diğer kronik hastalıkları olanlar yer alır.

Kişiden kişiye bulaşma söz konusu değildir. Ancak enfekte bir annenin rahimdeki çocuğuna bulaşması istisnadır. Her 1.000 kadından yaklaşık altısı hamilelik sırasında toksoplazmoza yakalanmaktadır. Bu anne enfeksiyonlarının neredeyse yarısı fetüse geçmektedir. Konjenital toksoplazmoz olarak bilinen bu hastalık türü, Amerika Birleşik Devletleri’nde her yıl yaklaşık 3.300 bebek tarafından doğum sırasında edinilmektedir. Fetal enfeksiyon riskinin 1.000'de 1 ile 10.000'de 1 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Toksoplazmoz ile doğan çocuklarda, semptomlar şiddetli ve hızla ölümcül olabilir veya doğumdan birkaç ay hatta yıllar sonra ortaya çıkmayabilir.

Sağlıklı bireyler genellikle belirti göstermezler (asemptomatiktirler). Belirtiler ortaya çıktığında ise genellikle hafif olup, bulaşıcı mononükleozu andırır ve şunları içerir:

Büyümüş lenf bezleri

Kas ağrısı

İntermittent ateş

Genel halsizlik

Toksoplazmozis, kişinin enfekte olduğu edinilmiş toksoplazmoz ile annenin hamilelik sırasında enfekte olması nedeniyle fetüsün enfeksiyonla doğduğu konjenital toksoplazmoz olarak ikiye ayrılır.

Fetüs, hamileliğin erken döneminde enfekte olursa, hastalık fetüsün spontan abortusuna veya ölü doğuma neden olabilir. Term doğumda ise bebek yenidoğan döneminde ölebilir veya merkezi sinir sistemi lezyonlarına maruz kalabilir. Ancak, anne son trimesterde enfekte olursa, prognoz iyidir ve bebek hiçbir semptom göstermeyebilir.

Yetişkinlerde enfeksiyon uzun süre devam ederse, kronik toksoplazmoz, retinokoroidit adı verilen bir göz iltihabına yol açabilir. Bu durum körlük, şiddetli sarılık, kolay morarma ve konvülsiyona neden olabilir.

Bağışıklık sistemi zayıflamış yetişkinlerde, ensefalit, tek taraflı güçsüzlük veya uyuşma, ruh hali ve kişilik değişiklikleri, görme bozuklukları, kas spazmları ve şiddetli baş ağrıları gibi belirtilerle seyreden serebral toksoplazmoz gelişme riski yüksektir. Tedavi edilmezse, komaya ve ölüme yol açabilir. AiDS ile ilişkili en yaygın 2. sinir sistemi enfeksiyonu; serebral toksoplazmozdur.

Toksoplazmoz tanısı, klinik belirtiler ve destekleyici laboratuvar sonuçlarına dayanılarak konur. Bu sonuçlar arasında; dokuda T. gondii'nin gösterilmesi veya hayvanlardan izole edilmesi ile kan testleri yer alır. Laboratuvar testleri, toksoplazma organizmasına karşı enfeksiyonun bir sonucu olarak üretilen bir protein veya antikorun artmış miktarlarını tespit etmek üzere tasarlanmıştır. Bununla birlikte, aktif bir hastalık olmaksızın antikor düzeyleri yıllarca yüksek kalabilir.

Asemptomatik kişilerin tedavisi gerekmez. Hafif belirtiler, asetaminofen (Tylenol) ve ibuprofen (Motrin, Advil) kullanılarak hafifletilebilir. Boğaz pastilleri ve istirahat yararlı olabilir..

Hamilelik sırasında toksoplazmoz enfeksiyonu geçiren kadınların tedavisi tartışmalı olsa da, çoğu hekim tedavinin gerekli olduğunu düşünmektedir. Anne, spiramisin adlı antibiyotik ile tedavi edilirse fetüse bulaşma önlenebilir.

Hamileliğin ilerleyen dönemlerinde, fetüs hastalığa yakalanmışsa, pirimetamin (Daraprim, Fansidar) veya sülfonamidler ile tedavi etkili olabilir.

Konjenital toksoplazmozlu ve belirti gösteren bebekler, pirimetamin, sülfadiazin (Microsulfon) ve folinik asit ile tedavi edilebilir.

Enfeksiyon kapmamış AİDS hastalarına, profilaktik TMP-SMX (Bactrim, Septra) adlı bir ilaç verilebilir.

Bağışıklık sistemi zayıflamış AİDS hastalarında görülen toksoplazmoz vakalarında, pirimetamin ile sülfa bazlı bir ilaç (sülfadiazin veya klindamisin) kombinasyonu etkili olabilmektedir.

Trimetoprim-sulfametoksazol (Proloprim, Trimpex) veya dapson ile pirimetamin kombinasyonu ile semptomlar hafifletilebilir. Ancak, allerjik reaksiyon, kaşıntı, döküntü ve mide bulantısı gibi yan etkilere neden olabilir ve hastalar yakından izlenmelidir.

Konjenital toksoplazmoz gebeliğin ilk üç ayında kapıldığında prognoz kötüdür. Hastalığa yakalanan çocuklar, bebeklik döneminde ölürler ya da fiziksel ve zihinsel geriliğe yol açabilecek merkezi sinir sistemi hasarları yaşarlar. Gebeliğin ilerleyen dönemlerinde meydana gelen enfeksiyon ise genellikle hafif semptomlarla sonuçlanır, hatta hiç semptom görülmeyebilir. Bağışıklık sistemi güçlü yetişkinlerde edinilmiş toksoplazmozun prognozu mükemmeldir. Hastalık genellikle birkaç hafta sonra kendiliğinden geçer. Ancak, bağışıklık yetersizliği olan hastalar için prognoz o kadar olumlu değildir. Bu hastalar, tedavi kesildiğinde sıklıkla nükseder. Hastalık, tüm bağışıklık sistemi zayıflamış hastalar, özellikle AiDS hastaları için, özellikle de tedavi edilmezse ölümcül olabilir. Sonuç olarak, bağışıklık sistemi zayıflamış hastalar genellikle ömür boyu toksoplazmoz ilaçları kullanır.