köpek, kedi, kokarca, kurt, tilki, rakun ve yarasa gibi tüm sıcak kanlı enfekte hayvanların özellikle santral sinir sistemi ve salgı bezlerinde bulunan ve bunların ısırması sonucu insanlara geçen, Rabdovirüs ailesinin bir üyesi olan nörotropik Lyssavirus'ün neden olduğu öldürücü akut viral hastalık

Kuduz hastalığı; sinir sisteminde görülen, ileri derecede bozukluklarla ortaya çıkar, heyecan, saldırganlık, delilik ve takiben paralizi ve ölüm gelişir. Laboratuvarda da neuronların sitoplazmalarında görülen inklüzyon cisimcikleri (Negri Cisimcikleri) tanı için karakteristiktir.

Kuduz, insanları ve diğer memelileri etkileyen ancak en sık etçil hayvanlarda görülen, merkezi sinir sistemini etkileyen akut bir viral hastalıktır. Bazen zoonoz, yani insanlara bulaşabilen hayvan hastalıkları arasında, sayılır. Kuduz, neredeyse tamamen enfekte bir hayvanın ısırmasıyla tükürük yoluyla bulaşır.

Kuduz, aşı ile önlenmezse neredeyse her zaman ölümcüldür.

Kuduz, Rhabdoviridae familyasına ait çubuk veya mermi şeklindeki bir virüs tarafından oluşturulur. Kuduz virüsü, hem böcekleri hem de memelileri enfekte eden çeşitli ilgili virüsleri içeren Lyssavirüsler adı verilen bir virüs cinsinin üyesidir. Kuduz virüsü genellikle hayvan ısırığı yoluyla bulaşır, ancak virüsün enfekte tükürük, gözler veya dudaklar gibi nemli dokular, ciltteki bir çizik veya enfekte dokuların nakli yoluyla vücuda girdiği vakalar da bildirilmiştir. Nüfusu yoğun bir yarasa mağarasında olabileceği gibi, havadaki virüsün solunması yoluyla da bulaştığı düşünülmektedir.

Isırık yerinden veya başka bir giriş noktasından bulaşan Kuduz virüsü, omurilik ve beyinden uzaklaşan sinirler (efferent sinirler) boyunca yayılırken çoğalır ve tükürük bezlerine ulaşır. Kuduz virüsü, belirtiler ortaya çıkmadan önce vücutta birkaç hafta veya ay boyunca, ancak nadiren daha uzun süre, uykuda kalabilir. Başlangıçta, ısırık çevresinde yanma hissi ve ağrı hissedilebilir. Erken belirtiler arasında boğaz ağrısı, hafif ateş, baş ağrısı, iştahsızlık, mide bulantısı ve kusma ile ishal de yer alabilir. Solunum ve yutmayı kontrol eden kaslarda ağrılı spazmlar gelişir. Kişi yoğun salya akıntısı yaşayabilir ve göz bebeklerinde genişleme veya düzensizlik, gözyaşı ve terlemede artış ile hipotansiyon görülebilir.

Hastalık ilerledikçe hasta huzursuz ve saldırgan hale gelir ve zihinsel karışıklığı artabilir. Etkilenen kişi genellikle dokunmaya, yüksek seslere ve parlak ışıklara karşı hassaslaşır. Hasta ayrıca aşırı susuzluk hisseder, ancak yutkunmak ağrılı olduğu için içemez. Bazı hastalar, ortaya çıkan ağrılı kasılmalar nedeniyle sudan korkmaya başlar (hidrofobi). Hastalığın ilerleyen aşamalarında görülen diğer ciddi belirtiler arasında aşırı salya akması, dehidrasyon ve kas tonusunun kaybı yer alır. Ölüm, genellikle belirtilerin ortaya çıkmasından 3 ila 20 gün sonra gerçekleşir. Ne yazık ki, iyileşme çok nadirdir.

Semptomların ortaya çıkmasından sonra kan tahlilleri ve beyin omurilik sıvısı (BOS) analizleri yapılmalıdır. BOS testleri tanıyı kesinleştirmez, ancak hastanın zihinsel durumundaki değişikliklerin diğer olası nedenlerini ekarte etmede yararlıdır.

En yaygın iki tanı testi, floresan antikor testi ile hastanın tükürük kültürü veya boğaz kültüründen kuduz virüsünün izole edilmesidir. Floresan antikor testi, hastanın boyun arkasından küçük bir deri biyopsisi alınmasını içerir. Yalnızca kuduz virüsüne tepki olarak üretilen ve antikor olarak adlandırılan spesifik proteinler mevcutsa, bunlar floresan boya ile bağlanarak görünür hale gelir. Başka bir tanı prosedürü ise, viral materyalin mevcut olup olmadığını belirlemek için bir swab veya slaytın gözün korneasına hafifçe bastırılmasıyla kornea izi alınmasını içerir.

Isırılma sonrası kuduz tedavisi şunları içerir:

• Yara bakımı
• Tetanoz aşısı ve antibiyotik
• Kuduz aşısı
• Gerekirse İmmunoglobulin

Yara, tıbbi sabun ve suyla iyice yıkanır. Derin delici yaralar, kateter ve sabunlu su ile yıkanmalıdır. Kesinlikle gerekli olmadıkça, yaraya dikiş atılmamalıdır.

Mevcut bilgilere göre kuduz aşısı yapılıp yapılmayacağına karar verilir. Kişi, evcil bir hayvan tarafından ısırılmışsa ve hayvan yakalanmışsa, hayvan on gün süreyle karantinada gözlem altında tutulur. Hayvanda dört ila yedi gün içinde kuduz belirtileri görülmezse aşı yapılmasına gerek yoktur. Hayvanda kuduz şüphesi varsa, hayvan öldürülür ve beyni kuduz enfeksiyonu açısından incelenir. Evcil hayvanların ısırdığı ve hayvanın muayeneye sunulamadığı durumlarda, aşılama kararı ısırmanın meydana geldiği bölgedeki kuduz yaygınlığına göre verilir. Isırma vahşi bir hayvandan kaynaklanıyorsa ve hayvan yakalanmışsa, çoğu vahşi hayvanda kuduzun kuluçka süresi bilinmediğinden genellikle hayvan öldürülür.

Gerekirse, hastaya derhal aşı yapılır. Bu işlem genellikle pasif bağışıklık için insan kuduz immunoglobulini (HRİG) uygulanması ve ardından aktif bağışıklık için insan diploid hücre aşısı (HDCV) veya adsorbe kuduz aşısı (RVA) uygulanmasıyla gerçekleştirilir.

Pasif bağışıklama, kişiye önceden bağışıklık kazanmış bir kişiden alınan antikorları sağlamak için tasarlanmıştır. Aktif bağışıklama ise kişinin kendi bağışıklık sistemini uyararak kuduz virüsüne karşı antikor üretmesini sağlamayı amaçlar. Her iki kuduz aşısı da eşit derecede etkilidir ve bazı eski tedavilere göre daha düşük yan etki riski taşır. Ne yazık ki, az gelişmiş ülkelerde bu yeni aşılar genellikle bulunmamaktadır.

Antikorlar, pasif bağışıklama adı verilen bir süreçle hastaya verilir. Bunun için, tedavinin başında HRİG aşısı bir kez uygulanır. Dozun yarısı ısırık bölgesinin çevresine, geri kalanı ise kas içine verilir. Ardından, hastanın kendi bağışıklık sistemini uyararak kuduz aleyhine antikor üretmesini sağlamak için inaktif viral materyal (antijenik) verilir.

Aktif bağışıklama için, HDCV veya RVA aşısı beş dozluk bir seri halinde uygulanır. Aşılar genellikle 1., 3., 7., 14. ve 28. günlerde uygulanır.

Kuduz hastalığının, aşılamanın etkili olabileceği aşamayı çoktan aşmış olduğu nadir durumlarda, ilaçla komaya sokma ve dört farklı antiviral ilacın uygulanmasını içeren çığır açıcı tedavi yöntemi, büyük olasılıkla bir radikal tedavi seçeneği olacaktır.

Eski geleneksel yaklaşım, hayatta kalmanın mümkün olup olmadığını beklerken tıbbi müdahale yoluyla ağrı ve ıstırabı mümkün olduğunca hafifletmekti. Hastaya nöbetleri önlemek, kaygıyı azaltmak ve ağrılı kas spazmlarını hafifletmek için ilaçlar verilir. Ağrı kesiciler de verilir. Daha ileri aşamalarda, solunum ve kalp fonksiyonlarını sürdürmek için agresif destekleyici bakım sağlanır. Geleneksel tedavi ile hayatta kalma nadirdir, ancak mümkün olabilir.

Önleyici tedaviye zamanında başlanırsa, kuduz ölümcül olmak zorunda değildir. Aşılama, ısırılma olayından sonraki iki gün içinde başlatılırsa neredeyse her zaman etkilidir. Ancak aşı ne kadar ertelenirse, etkinliği o kadar azalır. Bununla birlikte, kuduz olduğundan şüphelenilen bir hayvan tarafından ısırılmasından haftalar veya aylar geçse bile aşıya başlanması önemlidir, çünkü aşı bu durumlarda bile etkili olabilir. Aşıların etkili olmadığı ortaya çıkarsa veya aşı yapılmazsa, kuduz hastalığı semptomların başlamasından birkaç gün sonra neredeyse her zaman ölümcül sonuçlanır.