vücutta ürik asit birikimiyle karakterize, eklemlerde şiddetli ağrı ve şişliğe yol açan iltihaplı bir artrit türü

Gut, eklemlerde şiddetli ağrı ve şişmeye neden olan bir akut artrit türüdür. Gut, en sık ayak başparmağını etkiler. Ancak topuk, ayak bileği, el, el bileği veya dirseği de etkileyebilir. Omurgayı da sıklıkla etkiler ve sırt ağrısının bir nedeni olabilir.

Ataklar genellikle 7-10 gün sürer.

Risk faktörleri arasında; genetik yatkınlık, aşırı kırmızı et/sakatat tüketimi, alkol kullanımı, obezite ve bazı idrar söktürücü ilaçlar bulunur.

Atakların tedavisi ve ürik asit seviyesinin düşürülmesi için bir romatolog veya dahiliye uzmanına başvurulmalıdır.

Et, sakatat, kabuklu deniz ürünleri ve şekerli/mısır şuruplu içeceklerden kaçınılmalıdır. Bol su içmek ve kiraz, çilek, az yağlı süt ürünleri gibi besinleri tüketmek önerilir.

İdeal kilonun korunması ve düzenli egzersiz atakları önlemeye yardımcı olabilir.

Kan dolaşımında doğal olarak bulunan ürik asit, vücut atık maddeleri parçalarken oluşur. Bu maddelerin başında, vücut tarafından üretilen ve beyin, karaciğer, sardalya, hamsi, kuru bezelye ve fasulye gibi bazı gıdalarda da yüksek konsantrasyonlarda bulunan pürin gelir. Normalde böbrekler, ürik asidi kandan süzerek idrarla dışarı atar. Ancak bazen vücut çok fazla ürik asit üretir veya böbrekler bunu kandan yeterince verimli bir şekilde süzemez ve ürik asit kan dolaşımında birikir; bu duruma hiperürisemi denir.

Kişinin gut hastalığına yatkınlığı, belirli genlerin kalıtımı veya aşırı kilo ve zengin beslenme nedeniyle artabilir. Bazı durumlarda, başka bir hastalık (lenfoma, lösemi veya hemolitik anemi gibi) gut hastalığına yol açan ürik asit birikiminin altında yatan neden olabilir. Bir başka faktör ise mesleki veya çevresel faktörlerdir. Yüksek düzeyde kurşuna kronik maruz kalmanın vücudun ürat atılımını azalttığı ve bunun da ürik asidin kanda birikmesine yol açtığı artık bilinmektedir.

Hiperürisemi her zaman gut hastalığına yol açmaz. Ancak yıllar içinde eklemlerin sinovyal sıvısında keskin ürat kristalleri birikir. Çoğu zaman enfeksiyon, ameliyat, hastanede kalmanın getirdiği stres, ayak parmağını çarpma ya da hatta aşırı alkol tüketimi gibi tetikleyici bir olay iltihaplanmaya neden olabilir. Beyaz kan hücreleri, ürat kristallerini yabancı bir istilacı olarak algılayarak ekleme akın eder ve kristalleri çevreleyerek iltihaplanmaya neden olur. Başka bir deyişle, gut atağının belirgin belirtileri olan kızarıklık, şişlik ve ağrıya yol açar.

Kandaki yüksek ürik asit seviyelerinin bir sonucu olarak, iğne benzeri ürat kristalleri eklemlerde yavaş yavaş birikir. Ürat kristalleri, herhangi bir belirtiye yol açmadan eklemde uzun süre bulunabilir. Enfeksiyon, eklem yaralanması, ameliyat, aşırı alkol tüketimi veya yanlış beslenme, eklemde ağrı, hassasiyet, kızarıklık, sıcaklık ve şişlik gibi belirtilerin aniden ortaya çıkmasına neden olabilir.

Çoğu durumda gut atağı gece yarısı başlar. Ağrı genellikle o kadar şiddetlidir ki hasta eklemi üzerine basamaz veya yatak örtüsünün baskısına tahammül edemez. Eklem üzerindeki iltihaplı cilt kırmızı, parlak ve kuru olabilir ve iltihaplanmaya hafif ateş eşlik edebilir. Bu belirtiler yaklaşık bir hafta içinde geçebilir ve aylarca veya yıllarca ortadan kaybolabilir. Ancak zamanla gut atakları giderek daha sık tekrarlanır, daha uzun sürer ve daha fazla eklemi etkiler. Sonunda eklemlerde, bağlarda ve tendonlarda tofüs olarak bilinen taş benzeri birikintiler oluşabilir ve bu da kalıcı eklem deformitesine ve hareket kabiliyetinin azalmasına yol açar. Hiperürisemi, gutla ilişkili tofüslerin oluşmasına ek olarak, böbrek taşı (renal kalkül veya ürolit) oluşumuna da neden olabilir.

Gut hastalığı, tüm artrit vakalarının yaklaşık %5’ini oluşturmaktadır. Erkeklerde kadınlara göre daha sık görülür; cinsiyet oranı yaklaşık 4:1’dir. Erkeklerde ergenlik döneminde ürik asit düzeyleri yükselme eğilimindedir ve gut semptomlarının ortaya çıkması için 20 yıllık hiperürisemiye ihtiyaç duyulduğundan, erkeklerde gut genellikle 30'lu yaşların sonlarında veya 40'lı yaşların başında gelişir. Kadınlarda ise gut daha tipik olarak 60'lı yaşlardan itibaren, daha geç yaşlarda gelişir. Bazı tıp uzmanlarına göre, östrojen hiperürisemiye karşı koruma sağlar ve menopoz sırasında östrojen seviyeleri düştüğünde, eklemlerde ürat kristalleri birikmeye başlayabilir. Aşırı vücut ağırlığı, düzenli aşırı alkol alımı, diüretik adı verilen tansiyon ilaçlarının kullanımı ve kalp hastalığı riskinin artmasıyla ilişkili kanındaki (serum trigliseridleri) belirli yağlı maddelerin yüksek seviyeleri, bir kişinin gut geliştirme riskini artırabilir.

Genellikle, fizik muayene ve tıbbi öykü (hastanın semptomlarını anlatması ve diğer bilgiler) temelinde gut tanısı konabilir. Ayrıca kandaki ürik asit düzeyini ölçen bir test de yapılabilir. Normal ürik asit düzeyleri gutu kesin olarak dışlamazken, yüksek düzeyler de bunu kesin olarak doğrulamaz. Ancak hiperüriseminin varlığı gut olasılığını artırır. Tofüs oluşumu, gut tanısını doğrulayabilir. Gut hastalığını teşhis etmenin en kesin yolu, eklemden sıvı örneği alıp bu örneği ürat kristalleri açısından incelemektir.

Gut hastalığının tedavisinin amaçları arasında ağrıyı hafifletmek, gelecekte şiddetli atakları önlemek ve uzun vadede eklem hasarını önlemek yer alır. Gut atağı geçiren kişilerin, doktorları tarafından reçete edilen ağrı kesicileri almanın yanı sıra dinlenmeleri ve sıvı alımını artırmaları önerilir.

Akut gut atakları, naproksen sodyum (Aleve), ibuprofen (Advil) veya indometasin (Indocin) gibi aspirin içermeyen, steroidal olmayan antienflamatuar ilaçlar (NSAİİ'ler) ile tedavi edilebilir. Bazı durumlarda bu ilaçlar peptik ülseri veya mevcut böbrek hastalığını şiddetlendirebileceğinden kullanılamaz.

Bazen, özellikle NSAİİ'lerin kullanılamadığı durumlarda, kolşisin (Colbenemid) de kullanır. Kolşisin, ishale neden olabilir, ancak hasta ilacı almayı bıraktığında bu durum genellikle geçer.

Prednizon (Deltasone) ve adrenokortikotropik hormon (Acthar) gibi kortikosteroidler ağızdan verilebilir veya daha yoğun bir etki için doğrudan ekleme enjekte edilebilir.

Bu ilaçların tümü yan etkilere neden olma potansiyeline sahip olmakla birlikte, sadece yaklaşık 48 saat süreyle kullanılırlar ve ciddi sorunlara yol açma olasılıkları düşüktür. Ancak, aspirin ve ona yakın ilaçlar (salisilatlar) gut hastalığını daha da kötüleştirebileceğinden kaçınılmalıdır.

Akut bir atak başarıyla tedavi edildikten sonra, kandaki ürik asit düzeylerini düşürerek gelecekteki gut ataklarını ve uzun vadeli eklem hasarını önlemeye yönelik tedaviler verilebilir. Hiperürisemiyi düzeltmek için iki tür ilaç vardır. Probenesid (Benemid) ve sülfinpirazon (Anturane) gibi ürikozürik ilaçlar, idrar yoluyla vücuttan atılımını (boşaltımını) artırarak kandaki ürat düzeylerini düşürür. Ancak bu ilaçlar böbrek taşı oluşumunu teşvik edebilir ve tüm hastalarda, özellikle böbrek hastalığı olanlarda etkili olmayabilir. Ksantin oksidaz inhibitörü olarak adlandırılan bir ilaç türü olan allopurinol (Zyloprim), vücutta ürat üretimini engeller ve gut tedavisi yapmanın yanı sıra böbrek taşlarını da eritebilir. Allopurinolün olası yan etkileri arasında döküntü, dermatit olarak bilinen bir cilt rahatsızlığı ve karaciğer fonksiyon bozukluğu bulunur.

Gut hastalığına yönelik alternatif yaklaşımlar, kilo vermeyi teşvik ederek ve alkol ile pürin açısından zengin gıdaların tüketimini sınırlayarak hiperürisemiyi düzeltmeye odaklanır. Ayrıca, gutun önlenmesine yardımcı olması amacıyla sarımsak (Allium sativum) tüketimi önerilmektedir. Özellikle su içerek sıvı alımını artırmak da önerilmektedir. Akut bir atak sırasında, kontrast hidroterapi (üç dakikalık sıcak kompreslerle 30 saniyelik soğuk kompresleri dönüşümlü olarak uygulamak) kristalleri eritmeye ve ağrıyı daha hızlı gidermeye yardımcı olabilir.

Gut hastalığı tamamen iyileştirilemez, ancak genellikle başarılı bir şekilde kontrol altına alınabilir. Tofüsler eridikçe eklem hareketliliği genellikle düzelir. Bununla birlikte, bazı durumlarda ilaçlar tek başına tofüsleri eritemediği için bunların cerrahi olarak alınması gerekir. Kandaki ürik asit düzeyini düşürmek, gut hastalığına eşlik edebilecek böbrek sorunlarını önlemeye veya hafifletmeye de yardımcı olur.

Yüzyıllardır gut, "zengin hastalığı" ya da aşırı yemek ve içki tüketiminin yol açtığı bir hastalık olarak bilinmektedir. Bu görüş belki biraz abartılı ve fazla basitleştirilmiş olsa da, yaşam tarzı faktörlerinin bir kişinin gut geliştirme riskini açıkça etkilediği bir gerçektir. Obezite ve aşırı alkol alımı hiperürisemi ve gut ile ilişkili olduğundan, kilo vermek ve alkol alımını sınırlamak gutun önlenmesine yardımcı olabilir. Dehidrasyon da ürat kristallerinin oluşumunu teşvik edebilir, bu nedenle diüretik veya "idrar söktürücü" ilaçlar alan kişilerin başka bir tür tansiyon ilacına geçmeleri daha iyi olabilir. Herkes her gün en az altı ila sekiz bardak su içmelidir. Pürin vücutta ürata parçalandığı için, sakatat, sardalya, hamsi, kırmızı et, et suları, fasulye, bira ve şarap gibi pürin içeriği yüksek gıdalardan kaçınmak da yararlı olabilir. Bir araştırma, az yağlı süt ürünü tüketmenin gut gelişme riskini azaltabileceğini ortaya koymuştur.