gıdaların alınması, sindirimi ve emilimi ile ilgili organların oluşturduğu sistem

Sindirim sistemi, gıdaların veya besin maddelerinin yutulması, sindirilmesi ve emilmesini özel işlevi olarak üstlenen organlardır. Bunlar arasında ağız, dişler, dil, yutak, yemek borusu, mide ve bağırsaklar yer alır. Sindirime önemli salgılar sağlayan yardımcı sindirim organları arasında tükürük bezleri, pankreas, karaciğer ve safra kesesi bulunur.

Ağız, sindirim kanalının girişidir. Burada dişler, dil ve çeneler çiğneme yoluyla sindirim sürecini başlatır. Tükürük, dilin altında, alt çenenin içinde ve yanaklarda bulunan üç ayrı bez çifti (tükürük bezleri) tarafından ağza salgılanır. Tükürük, yiyeceği yumuşatır, kayganlaştırır ve bir kısmını çözer; ayrıca nişastaların şekere dönüşümünü başlatan ptyalin adlı bir enzim içerir. Tükürük ayrıca ağız içini, dili ve dişleri nemlendirir ve yiyecek yolculuğunun bir sonraki aşamasına geçtikten sonra bunları durular.

Boğazın arka kısmında dört kanal birleşir: ağız ve burun kanalları, gırtlak ve yemek borusu. Yutma işlemi sırasında, burun kanallarının ve gırtlağın girişleri, yumuşak damak ve epiglot tarafından anlık olarak kapatılır; böylece yiyecekler solunum yoluna sapmadan yemek borusuna geçebilir.

Peristaltizm adı verilen ritmik kas kasılmalarıyla itilen yiyecekler, yemek borusundan hızla geçerek kardiyak sfinkterden (yemek borusunun tabanında bulunan dairesel bir kas) geçip mideye ulaşır. Burada peristaltik hareketler daha güçlü ve daha sıktır; dakikada üç kez gerçekleşir ve yiyecekleri çalkalayarak sıvılaştırır ve mide suyu ile karıştırır. Mide suyunda pepsin ve lipaz enzimleri ile bebeklerde renin bulunur; ayrıca mide zarını kaplayarak koruyan ve mukin adı verilen bir salgı ile hidroklorik asit de mevcuttur. Pepsin ve hidroklorik asit birlikte, gıdadaki proteinlerin parçalanmasını başlatır. Midedeki lipaz, oldukça zayıf bir yağ parçalayıcı enzimdir ve yalnızca krema ve yumurta sarısındaki gibi halihazırda emülsifiye olmuş yağlar üzerinde etki edebilir; bağırsakta ise daha güçlü bir lipaz bulunur ve yağların çoğu burada sindirilir.

Ortalama bir yetişkinin midesi yaklaşık 1,5 litre kapasiteye sahiptir. Mide, yemekten yaklaşık 2 saat sonra sindirim aktivitesinin zirvesine ulaşır ve 3 ila 4,5 saat içinde boşalabilir; ağır bir yemeğin ince bağırsaklara geçmesi 6 saate kadar sürebilir.

Yiyecekler, kalın ve sıvı bir karışım olan “kimus” şeklinde mideden çıkar. Midenin alt kısmından on iki parmak bağırsağına açılan bir sfinkter kası olan pilorus’tan geçer. Bu sfinkter çoğu zaman kapalıdır ve üzerinden bir peristaltik dalga geçtiğinde açılır. Mide, sindirim kanalının geri kalan kısmından çok daha geniştir ve tabanında J şeklinde bir kıvrım bulunur; bu sayede, yiyecek dar açıklıktan bağırsağa akacak doğru kıvama gelene kadar pilorus üzerinden geçişi otomatik olarak yavaşlatılır.

İnce bağırsak, yaklaşık 6 metre (20 fit) uzunluğundadır. İnce bağırsağın iç yüzeyinde, gıdaların emiliminin gerçekleşebileceği yaklaşık 9 metrekare (100 fit kare) bir yüzey alanı sağlayan derin kıvrımlar ve villus adı verilen parmak benzeri çıkıntılar bulunur.

Yaklaşık 25 cm (10 inç) uzunluğunda C şeklinde bir kıvrım olan duodenum, ince bağırsağın ilk ve en geniş bölümüdür. Nişasta, protein ve yağları parçalayan enzimler içeren pankreas suyu buraya akar. Ortak safra kanalı da duodenuma boşalır. Safra, yağ parçalayıcı enzimlerin etki edebilmesi için yağları emülsifiye eder.

Duodenumun hemen altında, ince bağırsağın en uzun bölümü olan jejunum bulunur; bunun ötesinde ise ince bağırsağın son ve en dar bölümü olan ileum yer alır. Bu bölümün tamamı boyunca karbonhidratlar, proteinler ve yağlar; şekerlere, amino asitlere, yağ asitlerine ve gliserine parçalanır. İnce bağırsağın iç yüzeyi, bu besin bileşiklerini üretildikleri hızla emer. Besinlerin hacimli ve vücut tarafından kullanılamayan kısımları ise kalın bağırsağa geçer.

İnce bağırsak ile kalın bağırsak birleşim noktasında, ileumun ucunda ve çekumun başlangıcında yer aldığı için bu adı alan ileoçekal valv bulunur. Çekuma, vermiform apendiks adı verilen küçük, kör bir tüp bağlanmıştır. Kalın bağırsağın daha uzun kısmına kolon denir ve bu kısım, çıkan kolon, yatay kolon, inen kolon ve kolonun distal ucunda bulunan S şeklinde bir kıvrım olan sigmoid fleksür olmak üzere dört bölüme ayrılır. Sigmoid kolon, rektuma açılır.

Yaklaşık 1,7 metre (5,5 fit) uzunluğundaki kalın bağırsak boyunca, dışkıdaki sıvı bağırsak duvarları aracılığıyla kademeli olarak yeniden emilir. Böylelikle dışkı, oldukça katı bir dışkı haline gelir ve sonunda dışarı atılmak üzere rektuma doğru itilir. Bu süreç 10 ila 20 saat sürer. Dışkı, bakteriler, bağırsaklardan atılan hücreler, bir miktar mukus ve selüloz gibi sindirilemeyen maddelerden oluşur. Dışkının normal koyu kahverengi rengi, safra pigmentlerinden kaynaklanır.